DAĞILMIŞ KOYUNLAR \ AHMET BAYDAR
Veraset
Dâvud ve oğlu Süleyman (a.s.), Kur’an-ı Kerîm’de,
kendilerinden melik-peygamber olarak söz edilen iki isimdir. Bir ayette de
onların bu husustaki birlikteliğine “Süleyman, Davud’a vâris oldu” [1]
ifadesiyle işaret edilmiştir. Sözün yerindeki bağlarından anlaşıldığına göre
burada, tasvip ya da tavsiyesinin ötesinde tarihsel bir durum dile
getirilmiştir. Ama böyle olması, dini literatüre, bu veraset acaba veliahtlık
için midir yoksa dini rehberlik için midir şeklinde bir sual sormamıza mani
değildir.
Kur’an-ı Kerîm ve Hadis-i şeriflerin genel üslubuna
bakıldığında, müspet olanın siyasi değil dini veraset olduğu görülmektedir.
İşaret ettiğimiz ayetteki verasetin de dini rehberlik için olduğunu düşünmemizi
gerektiren bazı hususlar vardır. Bunlardan birisi, önceki ayette hatta bizzat
bu ayette ilmin vurgulanmış olmasıdır. Müspet verasetin, dini rehberlik
olduğuna işaret eden başka bir husus da Kur’an üslubunda verasetin kitap, [2]
nübüvvet, [3] ve sâlih [4] kullar için zikredilmiş olmasıdır.
Ayrıca birçok hadiste peygamberlerin mirasçılarının
“âlimler” olduğu, hatta “Peygamberlerin miras olarak sadece ilim bıraktıkları”
tasrih edilmiştir. [5] Bu mülahazamız, Sahabenin uygulaması ile de teyit
edilmiştir. Nitekim onlar seçimi esas almışlardır. Halife seçimleri sırasında,
ilgili ayetten siyasi bir mana çıkarma yoluna gitmemişlerdir.
Ancak Davud ve Süleyman (a.s.) lardan söz eden bir ayet
vardır ki ulemanın gündemini bir hayli meşgul etmiştir. Bu, Enbiya Suresinin
yetmiş sekizinci ayetidir. E. Hamdi Yazır’ın bu ayete verdiği mana şöyledir:
“Davud ile Süleyman’ı da… O vakit ki ikisi de hars hakkında
hüküm veriyorlardı, o vakit ki ekinde geceleyin kavmin davarı yayılmıştı, biz
de hükümlerine şahit idik.”
Kıssa
Bu ayetin bu şekilde anlamlandırılmasında, üslup farkı
dışında ihtilaf yoktur. Hatta Şîî müfessirler de umumiyetle aynı mana üzerinde
ittifak etmişlerdir. Çünkü bu ayet hakkındaki bütün yorumlar, muşahhas bir
kıssa üzerine oturtulmaktadır. Müfessirlerin sahabeye dayanan bir isnatla
naklettikleri o kıssa şöyledir:
Bir topluluğun koyunları dağılır. Geceleyin birisinin
ekinine (veya üzüm bağına ya da otlağına) girer. Orada (ekili) bulunan mahsulü
tahrip eder. Bu durum, davalılar tarafından Hz. Davud’a intikal ettirilir. Hz.
Davud, koyun sürüsünün, tahrip edilen tarla (veya bağ) sahibine verilmesine
hükmeder. Bundan sonra dava oğul Süleyman’a getirilir. O, babasının verdiği
hükmü kabul etmez. Şöyle bir karar verir: Sürü tarla sahibine, tarla da sürü
sahibine verilmelidir. Ürün eski haline gelinceye kadar, tarla sahibi sürünün
süt ve yününden yararlanmalıdır. Bunun üzerine, Hz. Davud, “Hüküm, senin
verdiğin hükümdür” der ve oğlunun kararını uygular. [6]
Sünni olsun Şii olsun müfessirlerin neredeyse hiçbirisi,
yukarıdaki ayetin tefsirini, bu kıssadan ayrı düşünmemiştir. Fakihler de ayetin
lafzında bulunmayan ve tamamen kıssayı esas alan bazı yorumlar
geliştirmişlerdir. Peygamberlerin içtihat edebileceği, müçtehitlerin içtihat
hatalarının bağışlanacağı, bir hakim içtihatla verdiği hükmün yanlış olduğunu
anlarsa ondan dönebileceği gibi hususlar bu ayetten çıkarılan ilkeler
arasındadır.
Bu çıkarımlardan birisi de Emevi Sultanlarından Velid’e
aittir. [7] O, meşhur Dimaşk mescidinde hutbe okurken bir çan sesi duyar. Bu
sesin bir kiliseden geldiğini öğrenince, kilisenin hemen yıkılmasını emreder.
Bunun üzerine olayı duyan Bizans Hükümdarı Ahram ona bir mektup yazar. O
mektupta, “Sen babanın gördüğü hâlde dokunmadığı kiliseyi yıkmış bulunuyorsun.
Eğer sen isabet ediyorsan baban hata etmiştir. Eğer baban isabet etmişse sen
hata ediyorsun!” der. Bunun üzerine Sultan Velid, ona cevap olarak Enbiya
Suresinin yetmiş sekizinci ayetini yazar. [8]
Bu ayet, (daha doğrusu kıssa) ile ilgili başka bir çıkarım
da Hasan Basri ile ilgilidir. Hasan bir gün, Emevilerin Basra kadısı olan İyas
b. Muaviye’in huzuruna çıkar. [9] İyas ağlamaktadır. Hasan ona niçin ağladığını
sorar. İyas da, “Kadılar üç türlüdür. İkisi cehennemde biri cennettedir”
hadisini hatırlatır. [10] Hasan ise ona Enbiyâ Suresinin yetmiş sekizinci
ayetini hatırlatır ve “Allah burada Davud’u kınamadı” der. [11]
İmam Şafiî de “Eğer bu kıssadaki gibi bir hâdise, gündüz
meydana gelirse bir tazmin ödeme söz konusu değildir. Çünkü sürü sahibinin
sürüsünü, gündüz yayma hakkı, ekin sahibinin de gündüz ekinini koruma vazifesi
vardır. Eğer bu iş gece meydana gelirse, zararın tazmini gerekir” demiştir.
[12] İmam Ebu Hanîfe’nin bu konudaki içtihadı farklıdır. Ona göre, sürü kasten
salıverilmediği müddetçe, olay ister gece, ister gündüz cereyan etsin, tazmin
gerekmez. [13]
Kimi yorumcular, hâkimlerin kıyamete kadar, bu ayete (daha
doğrusu kıssaya) göre hükmedeceklerini söylerken, kimi de bu hükmün
neshedildiğini iddia etmişlerdir. Bu kıssanın sebep olduğu kelami tartışmalar
ise bunlardan çok daha fazladır. Ancak amacımız bu fıkhî ve kelami tartışmaları
nakletmek değildir. İlahi kelamın bu kıssa ile (iddia edilen) münasebetini
tahkik etmektir. Bu noktada akla gelen ilk husus ise, meal ve tefsirlerde,
ayeti bu kıssaya uyarlama çabaları bulunup bulunmadığına bakmaktır.
Ayete Giriş
Üzerinde durduğumuz ayet-i kerimenin metni şudur:
وَدَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ
إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ
Ayet ve harfiyle başlamaktadır. Bu harf, önceki ayetlerdeki
diğer peygamberler için zikredilen muhtevayı bu ayete de taşımaktadır. Taşınan
şey, peygamberlerin doğru yola götüren önderler olduğu, kendilerine ilim ve
hikmet verildiği yolundaki övgülerdir. Bunu fark edebilmek için birkaç ayet
öncesine bakmak yeterlidir. [14] Nitekim hemen sonra gelen ayette de ilim ve
hikmet vurgusu tekrar edilmektedir. Ancak bu övgü, kıssada dile getirilen
“içtihat” ve “ihtilaf” vurgusu ile uyumsuzluk arz etmektedir. Bu nedenle
meallerde, ilgili ayetin öncesi çoğu zaman göz ardı edilmiştir. Ayetin
öncesinde, hatta bu Surenin tamamında “uzkur=hatırla, an” şeklinde bir ifade
bulunmadığı hâlde, “hatırla…an…” şeklinde kelimeler takdir edilmektedir.
“Davud ile Süleyman’ı da an; hani onlar toplumun
davarının yayıldığı bir ekin hakkında…” (Süleyman Ateş)
Kur’an metninde geçen “kavmin koyunları” formundan, bu
koyunların tek bir kişiye değil, en azından bir cemaate ait olduğunun
anlaşılması gerekir. Bunun için de detay bilgiye ihtiyaç yoktur. Diğer yandan
deyimdeki kavm kelimesi de belirlidir. Bu durumda, ayetin mefhumuna eklememiz
gereken şey o kavmin maruf olması durumudur. Bu durumda o kavmin kıssası
tarihten biliniyor, muhatapların zihninde bulunuyor veya söz akışından
anlaşılıyor olmalıdır. Ne var ki bu durumda o kavmin tarlada da ortaklığı söz
konusu olacaktır. Bu da kıssadaki yargılanma meselesinde sorun çıkarmaktadır.
Bu nedenle deyim kimi zaman “her hangi birisinin koyunları” şeklinde algılanır.
[15] Çoğu zaman da “bir kavmin” veya “bir grup insanın” koyunları şeklinde
tercüme edilegelir:
“Davud ve Süleyman’ı da (an). Bir zaman, bir ekin
konusunda hüküm veriyorlardı: bir gurup insanın koyun sürüsü…” (Diyanet
Vakfı)
Diğer yandan ayetteki hars kelimesinin Kur’an’da kullanılan
farklı anlamları (buna temas edeceğiz) kıssa lehine daraltılıp tahsis edilerek
kimi zaman ot, kimi zaman da ekin denmektedir. Hatta bazen da bağ olarak
düzeltilmiştir. Ayetteki dağıldı (nefeşet) kelimesi de, Kur’an’dan bilinen açık
anlamına rağmen, (buna da temas edeceğiz) kimi zaman gece dağıldı, kimi zaman
gece yayıldı, kimi zaman da gece zarar verdi şeklinde anlamlandırılmaktadır.
[16]
“Davud ile Süleyman’ı da… Hani bir defasında onlar bir
ekin konusunda hüküm veriyorlardı. Şöyle ki: Geceleyin bir grup insanın koyun
sürüsü, ekin tarlasına yayılmış, zarar vermişti.” (Suat Yıldırım)
Kıssa lehine yapılan uyarlamalar, ayetin sadece
anlamlandırmasında değil, lügavi tahlillerinde de ciddi müşkiller çıkarmıştır.
Bunlardan birisi, “Li-hükmi-him” kelimesindeki hum=onlar zamiridir. Ayette özne
ikil olduğu (yehkümâni) hâlde, bu zamir çoğul kullanılmıştır. Müfessirlerden
bir kısmı, bu farklılığı izah ederken; bu zamir hem karar verene, hem de
haklarında karar verilenlere işaret eder demişlerdir. Bir kısmı ise bu
kullanımdan ikilin, çoğul hükmünde olduğu sonucunu çıkarmışlardır. Bu izahları
yeterli bulmayanlar da vardır. Onlar da bu kelimeyi (lihukmihimâ) şeklinde
tesniye zamirle okumuşlardır. [17]
Kıssayı Esas Alan Düşünmeler
Kıssada -anlatılagelen hâliyle- koyun sayısı ve arazi
büyüklüğü belirsizdir. Bu nedenle bir gecelik zararın; karşılıklı bir yıl
değişimle veya karşılıksız vermeyle tazmin edilmesinin, ilme ve hikmete
dayanmış olduğunun gerekçesi belirsizdir. Nitekim bazı fakihler, bu sebepleri
ileri sürerek de farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. [18]
Diğer yandan kıssada biri isabetsiz ve hikmetsiz, diğeri de
isabetli ve hikmetli iki kararın verildiği üzerinde durulur. Oysa ayette ilim
ve hikmet vurgusu ikisini de övmek için serd edilmiştir. Bu çelişkiyi telafi
etmek için de kıssa üzerine başka bazı mülahazalar yapılmıştır. Nitekim İbn
Fûrek’in de aralarında bulunduğu bir ulema grubu şöyle demiştir:
“Hz. Davud ve Hz. Süleyman peygamber idiler. Bunlar vahye
göre hüküm verirlerdi. Hz. Davud bir vahye göre hüküm vermişti. Hz. Süleyman da
bunu nesheden başka bir vahye göre hüküm vermiştir.” [19]
Bu yorumda -nesh adlandırması dışında- makul gibi görünen
bir izah vardır. Ne var ki tatmin edici değildir. Çünkü o ikisi farklı
zamanlarda peygamberlikte bulunmuşlardır. Hz. Süleyman, İbn Abbas’ın
rivayetinde, babasına muhalefet ettiği tasavvur edilen o tarihte sadece on bir
yaşınadır.
Bu nedenle ayete, kıssanın yönlendirmesinden uzak, siyak ve
sibakla uyum arz eden ve kelimelerin anlam sınırlarına riayet eden bir açıdan
bakmak gerekliliği hâsıl olmaktadır. Aslında bu hususları nazarı itibara
alanlar da vardır.
Ayeti Esas Alan Düşünmeler
Nitekim Ebû Bekr İbnu’l-Arabî, bu ayeti tefsir ederken;
“Kur’an Kıssaları Hakkında bir ilke” başlığı altında şu hususu hatırlatma
ihtiyacı duymuştur:
“Allah, ümmetlerin başına gelenleri ve aleyhlerine olanları,
peygamberlerin sözlerini ve eylemlerini, resulüne hatırlatmıştır. Bu kıssaları
da en güzel ve en doğru şekilde anlatmıştır. Ama isrâiliyyât bunları,
değiştirilmiş, ardı gelmeyen bâtıl eklemelerle ve amacı tahrif edilmiş
eksikliklerle nakletmiştir. Sürünün dağılması, Hz. Davud ve Hz. Süleyman’ın bu
konuda hüküm vermesi olayına gelince. Ona bakın. Eğer Kur’an’ın zahirine uygun
tarafı varsa sahihtir, muhalif ise bâtıldır. Kur’an’da ona dair bir şey yoksa
muhtemeldir.”. [20]
Kıssadaki peygamberlerin ihtilafı durumunu yadırgayarak buna
cevap arayanlardan birisi de Ebu Bekr el-Esam’dır. O, “onlar kesinlikle ihtilaf
etmediler. Ne var ki Allah (c.c.), hükmü Hz. Süleyman’ın dilinde açıkladı”
demiştir. El-Esam’ın görüşünü nakleden Fahreddin Razi, buna muhalefet etmekte
ve ısrarla iki peygamberin ihtilaf etmiş olduklarını ispata çalışmaktadır. [21]
Ebu Ali el-Cübbaî (ö.303/m.916) de kıssanın bu muhtevasıyla
ayetin üslubu arasındaki uyumsuzluğu fark edenlerden birisidir. Cübbâi’nin
bakışı daha radikaldir. O, peygamberlerin içtihadına bu ayetten cevaz
çıkarılmasını şiddetle reddederken[22] kıssanın muhtevasını da tenkit
etmektedir. Onun bu husustaki görüşlerini de, muhalefet şerhleriyle birlikte
yine merhum Râzi nakletmiştir. [23]
Ayetin Anlamı
Ayetteki koyunlar kelimesinin Kur’an metninde karşılığı
ganem’dir. Bu kökten tekili bulunmayan bir kelimedir. Koyunlar için kullanılan
sürü anlamındadır. Kadim dillerde bu kelime ile mecaz yapılmıştır. Yöneticisiz
kalabalıklar için mecaz olarak kullanılmıştır. Nitekim Eski Ahit’te “Rabbin
otlağının sürüsü” ifadesi ile kast edilen bizzat İsrailoğullarıdır. [24]
Ayetteki dağıldı kelimesinin metinde kullanılan kökü (n-f-ş)
dir. Arapçada hem gece, (hem de gündüz) hayvanların çobansız olarak dağılmasını
ifade eder. Nitekim Kur’an’da da mutlak bir dağılma anlamında kullanılmıştır.
(Bkz. Kâri’a Suresi) Kadim dillerde “dağılmış sürü” deyimi ile “yöneticisiz
halk” anlamında mecaz yapılmıştır. Nitekim Eski Ahitte dağılmış sürü, İsrailoğullarının
kaybolan boylarıdır. [25]
Ekin veya üzüm bağı anlamı verilen “h-r-s” köküne gelince.
Kur’an’da daha çok, tanelerin ekilmesi, ekilen tarla ve her türlü ürün için
kullanılır. Bir ayette de “kazanç” ve “amel” karşılığında kullanılmıştır. [26]
Nitekim bu manada harsın fesadından da söz edilmiştir. [27]
Toplum bağlamındaki çobansız sürünün dağıldığı hars, her
hâlde yöneticisiz halkın dağıldığı topraklar olur. Nitekim Eski Ahit’te “Bizi
yaratan O’dur, biz de O’nunuz, O’nun halkı, otlağının koyunlarıyız” denmiştir.
[28] Yeni Ahit’te Hz. İsa’nın da “Ben yalnız İsrail halkının kaybolmuş
koyunlarına gönderildim!” dediği beyan edilmiştir. [29]
Kısaca; ayette sözü edilen her hangi bir kavim değil, Hz.
Davud ve Hz. Süleyman’ın yöneticilik edip haklarında hükümler verdikleri
kavimdir. Çünkü bu kavim kelimesi marifedir. Ayrıca otlak anlamındaki hars
kelimesi de marifedir. Yani o da her hangi bir hars değil, onların harsıdır.
Ayette sözü edilen kavmin dağılan koyunları, Hz. Davud ve Hz. Süleyman’ın
yurtlarında dağınık halde yaşarken hükümleri altına alıp yönettikleri
İsrailoğullarıdır. Nitekim onlar, İsrailoğulları tarihinin en parlak döneminde
hükümdarlık etmiş iki peygamberdir. Onlardan önce ve sonra İsrailoğulları
tarihinde böyle güçlü bir devir yoktur.
Kısaca bu tahlile göre ayette şöyle denmiş olmaktadır:
“Davud’a ve Süleyman’a da… Hani harsta hükmediyorlardı.
Hani kavmin sürüsü orada dağılmıştı. Biz onların hükmedilmesine tanıklar idik.”
Bu ayetteki birinci hükmetme=hilafet, ikinci
hükmetme=yönetme, onlar zamiri ise insanlardır. Tıpkı Davud’dan söz eden şu
ayetteki gibidir:
“Ey Davud! Biz seni arzda bir halife kıldık. İnsanlar
arasında hak ile hükmet.” [30]
Hüküm (h-k-m) kökü, üzerinde durduğumuz ayette iki defa
kullanılmaktadır. Birincisinde hükmeden özne ikildir. Fakat sonrakine bitişen
zamir çoğuldur. Bu zamirin en yakın mercii ise ganem lafzıdır. Bu durumda
deyimin mefhumu; “çobansız sürü gibi dağılmış olan insanlara hükmedilmesine tanıklar
idik” şeklinde olur. [31]
Sonuç
Kur’an üslubunu, metnin siyak ve sibakını, kelimelerin anlam
sınırlarını, kadim dünyada bu kelimelerle oluşturulan mecazları ve bu
kelimelerle yapılan nitelemeleri hesaba katarak şu anlamı takdir edebiliriz:
“Davud’a ve Süleyman’a da ilim ve hikmet verdik. Hani yurtta
yöneticilik ediyorlardı. Hani İsrailoğullarının yöneticisiz boyları orada
dağılmıştı. Biz onların yönetilmesine tanıklar idik.”
Nitekim bundan önceki iki ayette, Lut ve Nuh (a.s.) ların
sözünü dinlemeyen fasık kavimlere temas edilmiştir. Bu iki peygamber inkârcı
kavimlerine hükmedememişler, ama Davud ve Süleyman (a.s.) lar kendi kavimlerine
hükmetmişlerdir. Bu nedenle hem hepsiyle ortak oldukları ilim ve hikmetle ve
hem de yönetimle övülmüşlerdir. Bu nedenle de peygamber-melik olarak
anılmışlardır.
Ancak bundan sonraki ayette Hz. Süleyman hususi olarak
yeniden anılmıştır. Bunun sebebi ise tefhimdir. “Onu, Süleyman’a tefhim ettik”
denmiştir. Tefhim, ilimden daha hususi olan; gizli ve dakik kavrama
yeteneğidir. İşte burada önemli bir soru açığa çıkmaktadır. Hz. Süleyman’a
ayrıca kavratılan ve sekseninci ayette “onu” zamiri ile işaret edilen nedir?
Bunun cevabını da Tarih vermektedir. Nitekim Hz. Süleyman,
çocuk yaşta tahta oturmuştur. Ama Fırat nehrinden Mısır’a kadar uzanan
topraklarda yaşayan kavimlerin hepsine de hükmetmiştir. Ona derinlemesine
kavratılmış olan şey ilim ve hikmetin tatbikidir. Siyasi, ticari ve sınai
yönetimdir. Dolaysıyla bu ayette “(onları yönetme) işini özellikle de
Süleyman’a tefhim ettik” denmiş olur.
Bu kıssa hakkında, Kur’an’da başka hiçbir işaret
bulunmadığı, Rasulullah’a (s.a) isnat edilen hiçbir haber bilinmediği, Eski ve
Yeni Ahit’te böyle bir kıssa yer almadığı, Yahudi ve Hristiyan literatüründe
böyle bir anlatım olmadığı hâlde; kıssada aynı olay için iki farklı hüküm
verdirilmesi, sonra bu ihtilafın Kur’an’a tasdik ettirilmesi, peygamberin
hükmüne muhalif içtihadın övülmesi, övülenin henüz çocuk yaşta tahta oturan bir
hükümdar olması bize şu soruyu düşündürmektedir: Acaba Enbiya Suresinin yetmiş
sekizinci ayeti, ilk dönemlerde, veliahtlık sisteminin meşrulaştırılmasına
vesile mi kılınmıştır? Kıssa hakkında serd edilen tartışmalarda kıssadan yana
olanlarla, kitapları bize ulaşmayanların sayısal orantısızlığı ise bu sorumuzun
haklılığını sadece teyit edecek mahiyettedir.
Burada bir hususa işaret etmemiz gerekir. Yukarıda
görüşlerini naklettiğimiz Cübbâi’ye ilk reddiye yazan, öğrencisi olan
el-Eş’arî’dir. Onun görüşlerini tenkit ederek nakleden Razî de Eş’arî
mezhebindendir. Râzî ile Cübbâi arasında tam üç asır vardır ama bu asırlar bu
ciddi takibi önleyememiştir. Meseleyi görüldüğünden daha önemli kılan husus ise
el-Cübbâî’nin siyasi görüşüdür. O, ilk dönemlerdeki halife seçimi ve veliahtlık
üzerine yapılan tartışmalarda seçimden yanadır. Ona göre devlet başkanının
seçimle iş başına gelmesi bir zorunluluktur. Veliaht tayin etmek de ancak
toplumun ona biat etmesi halinde caiz olur.
Biz diyoruz ki Hz. Davud ve Hz. Süleyman, peygamberliği ve
hükümdarlığı şahıslarında birleştirmiş iki isimdir. [32] Allah-u Teâlâ o
ikisini, bu nedenle ve birlikte övmüştür.
Ayeti öncesine ve sonrasına bağlayan kopmaz bağ ilim ve
hikmettir. Bunların da insanları ittihat ve ittifaka ulaştırması, evveliyatla
muraccahtır. Oysa hikâye, anlatılan hâliyle içtihat ve ihtilafı öne
çıkarmaktadır. Bir yılda sürüden temin edilebilecek faydaların tutarı ve zarar
gören ürünün miktarı hesap edilmeden birbirine bedel yapılması ise ilme ve
hikmete muvafık değildir. Peygamberlerin içtihat ile ihtilaf etmeleri elbette
mümkündür. Ancak bu peygamberlikleri alanında değil, melikiyetleri alanında
olur. Bundan ihtilaf doğması da tabii bir durumdur. Ancak, henüz onlu
yaşlarında çocuk olan Süleyman’ın, Peygamber olan Hz Davud’a muhalefeti, bunun
güzel bir örneği değildir.
İki peygamber arasındaki tefhim farkını, anlamada ve
uygulamada derece farkı olarak anlamamız elbette mümkündür. Daha doğrusu,
böyledir. Ancak bu da, hata eden isabet eden zıtlığı ile değil, “bilenin
fevkinde, daha bilen” tenasübüyle anlaşılmalıdır. Nitekim en bilen Allah’tır. O
merhametlidir, bağışlayandır.
———————————————–
[1] Neml 27/16.
[2] A’râf 7/169, Gâfir 40/53.
[3] Meryem 19/6.
[4] Enbiyâ 21/105.
[5] Buhari, Sahîh, İlim, 3/10; Ebu Davud, Sünen, İlim, 19/1,
h.no: 3641; Tirmizi, Sünen, İlim, 42/19, h.no: 2682; İbn Mâce, Sünen,
Mukaddime, 17, h.no: 223; Dârimî, Sünen, Mukaddime, 32, h.no: 354; Ahmed,
Müsned, V/196, h.no: 21612; Taberânî, Müsnedu’ş-Şâmiyyîn, II/224-225, h.no:
1231; İbn Ebî Şeybe, Müsned, I/55-56, h.no: 48; İbn Hibbân, Sahîh, I/289-291,
h.no: 88; Tahâvî, Müşkilu’l-Âsâr, III/10-13, h.no: 982; Kudâ’î,
Müsnedu’ş-Şihâb, I/103, h.no: 975; İbn Abdilber, Câmi’u Beyâni’l-İlm,
I/160-174, h.no: 169-179; Bağavî, Şerhu’s-Sunne, I/275-281, h.no: 129, Hatîb
Tebrîzî, Mişkâtu’l-Mesâbîh, I/74, h.no: 212; Aliyyu’l-Kârî, Şerhul-Mişkât,
I/426-430, h.no: 212.
[6] Ferrâ, Me’âni’l-Kur’an, II/208; Taberî, Câmi’u’l-Beyân,
XVI/320-328; Zamahşerî, Keşşâf, IV/157-158; İbn Kesîr, IX/420-424; Suyûtî,
Durru’l-Mensûr, X/318-324.
[7] Velid bin Abdülmelik (Saltanatı, 705-715).
[8] Kurtubi. İbn Asakir, Tarihu Dimeşk.
[9] İyas b. Muaviye (Vefatı: 122/740)
[10] “Kadılar üçtür: Biri cennette, ikisi ateştedir. Hakkı
bilip hak ile hükmeden cennettedir. Hakkı bilmeden halk arasında hüküm veren
ateştedir. Hakkı bildiği halde tersine hüküm veren de ateştedir”.Ebu Dâvûd,
Akdıye, 2; İbn Mâce, Ahkâm: 3.
[11] Ennebâhî, Tarihu Kuzati’l-Endülüs.
[12] Tîbî, Fütûhu’l-Gayb ale’l-Keşşâf, VII/92.
[13] Zamahşerî, Keşşâf, IV/158; Cassâs, Ahkâmu’l-Kur’an,
V/53-54.
[14] Bkz. Aynı suredeki 73. ve 74. ayetler.
[15] Taberi, ilgili ayetin tefsiri, İbn Zeyd rivayet. Şiada
da aynı: Allame el-Meclisi, Envâru’l-Bihâr.
[16] Nefeşet kelimesinde, deve ya da koyun sürülerinin
otlakta gece çobansız olarak dağılması anlamı da vardır. Bkz: Halîl,
Kitâbu’l-Ayn, IV/250; Râgıb, Müfredât, 502; Feyrûzâbâdî, Kâmûs, 784.
[17] İbn Mes’ûd, İbn Abbâs ve İbn Ebî Able bu âyeti “li
hukmi himâ” şeklinde okumaktadırlar. Bak: Ferrâ, Me’âni’l-Kur’an, II/208, 249;
Zamahşerî, Keşşâf, IV/157; Dr. Abdullatîf el-Hatîb, Mu’cemu’l-Kırâât, VI/38.
[18] Bkz: Cassâs, Ahkâmu’l-Kur’an, V/53-54.
[19] Bkz. Kurtubî, Tefsir.
[20] Ebû Bekr İbnu’l-Arabî, Ahkâmu’l-Kur’an, III/265.
[21] Bkz. F. Râzi, Enbiyâ Suresi tefsiri.
[22] Bkz. Şii müfessirlerden Tabersî, et-Tibyân Fî
Tefsîri’l-Kur’an.
[23] Râzî, Mefâtihu’l-Gayb, XXII/196-198.
[24] Eski Ahit, Yeremya, 6/3, 10/21, 13/20, 23/1-4,
50/17-19; Hazekiyel, 34/1-31. Ve şu pasaj: “Ve siz, koyunlarım, otlağımın
koyunları, insansınız ve ben Allahınızım, Rab Yahova’nın sözü.” Eski Ahit,
Hazekiyel 35/31.
[25] I. Krallar 22/17.
[26] “Harse’d-Dünya ve Harse’l-Ahire” şeklinde. (Bkz: Şûrâ,
42/20.)
[27] Bakara 2/205.
[28] Eski Ahit, Mezmur 100/3. Ayrıca bkz. Mezmur 79/13.
[29] Yeni Ahit, Matta 15/24.
[30] Sâd 38/26.
[31] Zamirin “tehiyyetuhum” şeklinde benzer kullanımı için
bkz. İbrahim 14/23. Ahzâb 33/44. İbn Hazm bu zamirin izahı için garip yorumlara
gitmemiş, “li-hükmi’l-kavm” anlamı vermiştir. (Bkz. İbn Hazm, el-İhkâm.)
[32] Bakara 2/251, Neml 27/15, Sa’d 38/35-38
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder